|
بسمه تعالي
«نـهــاد خــانـواده»
 كارگروه اجتماعي در جلسات متعدد خود به بررسي موضوع
«خانواده» پرداخت. نتايج اين بررسيها تقديم علاقمندان مي
گردد.
الف ـ مقدمه:
خانواده از ابتداي تاريخ تاكنون در بين تمامي جوامع
بشري، به عنوان اصلي ترين نهاد اجتماعي؛ زيربناي جوامع و
منشأ فرهنگها، تمدنها و تاريخ بشر بوده است، پرداختن به
اين بناي مقدس و بنيادين و حمايت و هدايت آن به جايگاه
واقعي و متعالي اش، همواره سبب اصلاح خانواده بزرگ انساني
و غفلت از آن موجب دور شدن بشر از حيات حقيقي و سقوط به
ورطه هلاكت و ضلالت بوده است. اسلام به عنوان مكتبي انسان
ساز بيشترين عنايت را به تكريم، تنزيه و تعالي خانواده
دارد و اين نهاد مقدس را كانون تربيت و مهد و مودت و رحمت
مي شمرد و هدايت و شقاوت جامعه انساني را منوط به صلاح و
فساد اين بنا مي داند و هدف از تشكيل خانواده را تأمين
نيازهاي مادي، عاطفي و معنوي انسان از جمله دستيابي به
سكون و آرامش و بقاء نسل برمي شمارد. دستيابي به اين اهداف
والاي مكتب اسلام و حفظ و حراست دقيق و مستمر از آن،
نيازمند توجه جدي به خانواده و پياده كردن قوانين مربوط به
آن در اسلام است و ضروري است كليه برنامه ريزيها و
سياستگذاريها در تمام سطوح، حق مدارانه و ملهم از نگرش
توحيدي و در راستاي توحيدي و در راستاي تعالي و مصالح
خانواده باشد. خانواده بعنوان كوچكترين واحد اجتماعي نقش
عمده اي در پيدايش جامعه و عملكرد اقتصادي، اجتماعي و
فرهنگي آن دارد. براساس بنياد خانواده است كه جامعه و
جوامع بزرگتر بشري آغاز مي شوند. خانواده تا قبل از انقلاب
صنعتي و نظم جديد زندگي، قرنها به صورت كم و بيش ايستايي
دوام داشت. بعد از وقوع انقلاب صنعتي و پيدايش الگوهاي
جديد، روابط خانواده تحت تأثير مسائل مختلف قرار گرفت و به
همين شكل از آن زمان به بعد، خانواده در كشورهاي مختلف
دنيا از نظر كمي و كيفي شكل متفاوتي به خود گرفتند. همچنين
فرهنگ پذيري و اجتماعي كردن افراد از خانواده شروع مي شود
و خانواده در اين عرصه نقش بسيار مهمي دارد بخاطر همين هست
كه در چند دهه اخير دولتها و جوامع مختلف به خانواده اهميت
بيشتري داده و بر روي آن سرمايه گذاري مي كنند.
ب ـ تعريف خانواده:
خانواده گروهي است متشكل از افرادي كه از طريق نسب يا
سبب و رضاع با يكديگر به عنوان شوهر، زن، فرزندان، مادر و
خواهر در ارتباط متقابلند و فرهنگ مشتركي پديد آورده و در
واحد خاصي، به نام خانواده زندگي مي كنند.
1ـ سرپرستي خانواده:
از نظر فقهي سرپرستي خانواده با شوهر و پدر است يعني با
كسي كه معمولاً دو نقش پدر و شوهري را داراست. سرپرستي
خانواده حقوق و تكاليف زيادي را براي پدر در پي دارد.
مسئوليت مالي خانواده بر عهده اوست و بايد نفقه همسر و
فرزندان را تأمين كند و وسائل زندگي و آسايش آنها را فراهم
آورد. اين تكليف شرعي و حقوقي را مي توان به اشكال گوناگون
انجام داد ولي رعايت برخي نكات ارزش اخلاقي آن را بالا مي
برد.
2ـ فرزند:
يكي ديگر از نقش هايي كه در خانواده شكل مي گيرد نقش
فرزندي است. هرگاه نام فرزند را بركسي اطلاق مي كنيم به او
به عنوان شخصي داراي رابطه با پدر و مادر نگاه مي كنيم و
ساير روابط او را در نظر نمي آوريم.
3ـ انواع خانواده ها از نظر تربيت:
به طور خلاصه از نظر نحوه تربيت كودك و بطور كلي نحوه
اداره سيستم خانواده را مي توان به چهار نوع خانواده مشخص
كنيم كه عبارتند از:
الف ـ خانواده خشك و سخت گير (والدين سخت گير و مستبد).
ب ـ خانواده سهل گير و آسان گير.
ج ـ خانواده گسسته (خانواده پريشان).
د ـ خانواده سالم.
4ـ اصول و مباني خانواده:
1. نظام زوجيت از اركان عالم خلقت و از آيات و نشانه هاي
الهي است و وحدت زن و مرد در ابعاد انساني و اختلاف آنها
در بعد بشري از شاهكارهاي خلقت و موجب تداوم و تكامل حيات
آنان مي باشد.
2. زن و مرد براساس حكمت الهي با لحاظ تفاوتهاي طبيعي آنها
بايد از حقوق انساني، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي عادلانه
برخوردار شوند.
3. خانواده واحد بنيادين جامعه و كانون اصلي رشد و تعالي
انسان است، قوانين و مقررات و برنامه هاي كشور بايد در جهت
آسان كردن تشكيل خانواده، حمايت و پاسداري از قداست آن و
استواري روابط خانوادگي بر پايه حقوق و اخلاق اسلامي باشد.
4. نتايج ازدواج ايجاد مؤدت، رحمت و آرامش ميان زن و شوهر
است و با تكريم و احسان توسط فرزندان و رحمت و تربيت توسط
والدين تداوم و تكامل مي يابد.
5. اعضاي خانواده بويژه والدين نسبت به حفظ حرمت و صيانت
خانواده از آفات آسيبها و توانا نمودن اعضاء در ابعاد
شناختي و رفتاري و هدايت آنها در مسير الي الله و حصول به
حيات طيبه مسئول مي باشند.
6. تربيت و عواطف اجتماعي به عنوان مهمترين ويژگيهاي نظام
انساني از خانواده نشأت مي گيرد و توجه به نقش محوري زن به
عنوان محور عاطفه و تربيت نقش محوري مرد در امر تربيت و
تأمين معيشت و اداره زندگي، امري ضروري است.
5 ـ اهداف خانواده:
1. تحقق ديدگاه اسلام در خصوص اهميت جايگاه، منزلت و
كاركردهاي خانواده در نظام اسلامي.
2. حمايت از تشكيل، تحكيم و تعالي نهاد خانواده و پيشگيري
از تزلزل و فروپاشي آن.
3. ارتقاء سطح فرهنگي و تربيتي اعضاي خانواده به منظور
ايفاي نقش آن در سلامت و بهبود فرهنگي جامعه.
4. همگرائي و هماهنگي در كليه سياستها و برنامه ريزيها در
موضوع خانواده به منظور بهبود وضعيت تشكيل، تحكيم و تعالي
خانواده.
5. آگاهي افراد خانواده نسبت به حقوق و وظايف يكديگر و
زدودن نگرشهاي غلط جامعه.
6. گسترش و و تعميق ارزشهاي اصيل اسلامي در خانواده براي
تربيت نسل سالم، با ايمان، مسئول و مؤثر در رشد خود،
خانواده و جامعه.
7. ايمن سازي خانوداه از آسيب و بحرانهاي اجتماعي و حمايت
از خانواده هاي آسيب ديده.
ج ـ وضع موجود:
جدول شماره 1 : توزیع فراوانی تعداد خانوار بر اساس محل
سکونت طبق سر شماری 1375
محل سکونت فراوانی درصد
شهری 7948925 64.1
روستایی 4410370 35.6
غیر ساکن 38940 .3
مجموع 12398235 100
جدول شماره 2 : توزیع
فراوانی تعداد خانوار بر اساس تعداد افراد طبق سر شماری
1375
تعداد افراد فراوانی درصد درصد تراکمی
یک نفره 547420 4.4 4.4
دو نفره 1402948 11.3 15.7
سه نفره 1976864 15.9 31.7
چهار نفره 2278978 18.4 50.1
پنج نفره 1974822 15.9 66.0
شش نفره 1571392 12.7 78.7
هفت نفره 2635519 21.3 99.9
بیش از هفت نفر 10292 .1 100.0
مجموع 12398235 100.0
جدول شماره 3 ـ توزيع
فراواني ازدواج و طلاق ثبت شده در سال 1384
ازدواج طلاق
شهري روستائي شهري روستائي
تعداد 424/558 247/229 024/70 219/14
درصد 29/68 03/29 12/83 87/16
جمع 817671 882430
د ـ پيشنهادها:
1. معرفي و ارائه الگو از زنان و مردان موفق جامعه، با
لحاظ موفقيت آنها در نقش مادري، پدري و همسري.
2. تكريم و تجليل از خانواده هاي ايثارگر و انقلاب اعم از
شهدا، جانبازان، اسرا و تأمين نيازهاي مادي و معنوي آنان.
3. تكريم و بزرگداشت خانواده از طريق تخصيص ايامي از سال
به خانواده و معرفي خانواده هاي نمونه.
4. هدايت زنان در پذيرفتن نقشهاي اجتماعي هماهنگ با نقش
مادري و همسري به منظور ارج گذاري و كارآمد سازي فعاليتهاي
خانوادگي.
5. ترسيم كاركردهاي زيستي، تربيتي، رواني و عاطفي خانواده
به عنوان مهمترين بستر رشد فرهنگي جامعه از طريق رسانه ها
و كتاب درسي.
6. بازنمايي روحيه همكاري و وفاداري متقابل زن و مرد در
زندگي مشترك و بحرانهاي خانوادگي و پرهيز از ترويج روحيه
مرد ستيزي و يا زن ستيزي در برنامه ها.
7. بازنمايي ضرورت توجه والدين نسبت به تخصيص زمان كافي
جهت تربيت فرزندان و تأمين نيازهاي عاطفي آنان و بيان
پيامدهاي بي توجهي به اين امر.
8. آگاهي بخشي زنان در خصوص تأثير تغذيه مناسب، ورزش و
رعايت بهداشت و تأمين سلامت جسمي و نشاط روحي و برنامه
ريزي دولت جهت تأمين آنها.
9. ايجاد روحيه پس انداز نمودن و آينده نگري در خانواده بر
محور قناعت و ايجاد مراكز مناسب جهت انجام فعاليتهاي
توليدي و خود اشتغالي در كنار وظائف خانه داري جهت كمك به
اقتصاد خانواه.
10. حمايت از ايجاد تشكلهاي غير دولتي و مردمي با محوريت
مؤسسات و شخصيتهاي علمي و مذهبي و استفاده از مشاركت زنان
در راستاي حمايت از تشكيل خانواده در اين تشكلها.
11. انجام فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي در امر آسان سازي
ازدواج با رويكرد فرهنگي، با مشاركت كليه دستگاههاي تبليغي
و فرهنگي كشور و نمايش معايب زندگي در تجرد و تنهايي.
12. ايجاد تسهيلات لازم جهت حمايت مادي و معنوي خصوصاً از
خانواده هاي جوان در دوران تحصيل و سربازي.
13. تقويت مشاركت خانواده ها و اقدام در تأمين نيازهاي
اقتصادي و مادي زوجهاي جوان به هنگام ازدواج.
14. ترويج ديدگاههاي صحيح اجتماع در خصوص تقليل هزينه هاي
ازدواج از قبيل جهيزيه سبك، مهريه متناسب و كاهش هزينه هاي
جشن ازدواج و پرهيز از تحميل هزينه هاي سنگين.
15. توسعه مراكز رسمي آموزشي و مشاوره خانواده قبل و بعد
ازدواج با حمايتهاي دولت.
16. تواناسازي اعضاي خانواه از طريق كسب مهارتهاي لازم، به
منظور تأمين نيازهاي اساسي خانواده از طريق نظام آموزش
رسمي و فرهنگ عمومي.
17. فرهنگ سازي و آموزش در خصوص گسترش فرهنگ عفاف و
پايبنديهاي اخلاقي بمنظور تحكيم بنيان خانواده و جلوگيري
از بروز ناهنجارهاي اجتماعي.
18. پيشگيري از مفاسد اخلاقي و اجتماعي و مبارزه قانوني با
عوامل اصلي مفسده انگيز به منظور حفظ كيان خانواده.
19. ايجاد و توسعه مراكز و ارشاد در كنار دادگاههاي
خانواده و تقويت آنها.
20. بازنمايي متناسب از نقش هاي متنوع و كارآمد زنان در
ايجاد نگرش متعادل بين نقشها و مسئوليتهاي خانوادگي و
اجتماعي آنان.
21. تشويق و ترغيب خانواده به داوري بين خويشان و ارائه
مشاوره به آنان در اختلافات خانوادگي و ارادئه الگوهاي
قضاوت بي طرفانه در بين زوجين.
22. افزايش و تقويت مراكز مشاوره ژنتيك و بيماريهاي خطرناك
و انجام آزمايشهاي پزشكي قبل از ازدواج جهت اطلاع از وضعيت
جسماني و رواني زوجين.
23. برخورد قاطعانه دستگاه انتظامي و قضايي با بزه كاران و
عوامل اصلي جرم زا به عنوان تهديد كننده استحكام خانواده.
24. ارزيابي و بازنگري قوانين موجود و تدوين قوانين حمايتي
لازم و اتخاذ تدابير مناسب جهت نظارت بر حسن اجراي قوانين
جهت تحكيم بنيان خانواده.
25. شناساندن عوارض و پيامدهاي منفي از طلاق به زوجين با
تأكيد بر وضع زنان بيوه و بي سرپرست.
26. آموزش زنان و مردان در خصوص اهميت نقش آنان در تربيت
فرزندان متناسب با مقتضيات زمان و مراحل متخلف رشد آنان.
27. بررسي الگوهاي ارائه شده از زنان و خانواده در انواع
فيلمهاي سينمائي، مطبوعاتي، كتب و ساير رسانه ها و ميزان
تأثير آنها در افزايش ناهنجاريهاي فرهنگي و اخلاقي و ارائه
راهكارهاي مناسب جهت اصلاح گروههاي مرجع.
28. بررسي و شناخت مسائل و مشكلات فرهنگي، حقوقي و اقتصادي
اعضاي خانواده.
29. بازنمايي و ريشه يابي صحيح و اصولي علل گسست فرهنگي
بين نسل ها از طريق تحقيقات جامع ملي و استفاده از يافته
هاي تحقيقات به ويژه در توليدات فرهنگي و هنري.
30. تبيين احياي فرهنگ احترام به پدر و مادر و قدر شناسي و
حمايت از آنها همراه با حفظ كرامت سالمندان در برنامه هاي
رسانه ها.
31. تأمين امكانات لازم جهت بهره برداري بهينه از اوقات
فراغت و ارتقاء فرهنگي اعضاي خانواده.
32. كاهش تبليغات تجاري و مصرفي رسانه ها به منظور جلوگيري
از ترويج روحيه مصرف گرايي.
33. تشويق زنان به استفاده بهينه از دارايي و اندوخته شخصي
در چرخه اقتصادي خانواده و كشور.
34. استفاده از سازوكار مناسب توسط دولت با هدف برنامه
ريزي و ايجاد هماهنگي بين دستگاههاي مختلف در خصوص اجراي
سياستها و برنامه هاي مرتبط با خانواده.
35. تعيين شاخص ها و ارزيابي كمي و كيفي برنامه هاي توسعه
كشور و سنجش عملكرد دستگاههاي اجرايي و پيشرفت ها براساس
نگاه منسجم و استوار به خانواده متعادل و مطلوب.
36. اصلاح كتب درسي، متون آموزشي و توليدات فرهنگ عمومي در
جهت آموزش آداب و اخلاق اسلامي و تبيين وظائف و حقوق اعضاي
خانواده نسبت به يكديگر.
37. ترسيم آثار منفي ناشي از عدم آشنايي اعضاي خانواده
نسبت به حقوق و وظائف خانوادگي و اجتماعي يكديگر و تأثير
آن در ناكارايي و تزلزل خانواده.
38. انتقال فرهنگ كار، ابتكار و مسئوليت پذيري به فرزندان
خانواده و تقبيح روحيه كاهلي و بيكاري در بين آنان.
39. توجه به آثار مثبت و منفي جهاني شدن در امر تشكيل
خانواده.
40. تبيين آثار مثبت تربيت مذهبي فرزندان در پيشبرد جامعه.
41. بازنمايي اثرات مثبت رعايت عدالت بين فرزندان و ضرورت
اجتناب از هرگونه تبعيض براساس جنسيت.
42. نشان دادن نمادهائي از رفتار، سلوك و روحيات مذهبي پدر
و مادر و تأثير آن در تربيت و انتقال مفاهيم ديني به
فرزندان.
43. افزايش سطح آگاهي زنان و دختران نسبت به فرائض ديني و
عمل به آنها براساس درك عميق، عالمانه و آگاهانه و نشان
دادن آثار التزام عملي به آن با پرهيز از ارائه تصنعي
اعمال عبادي.
44. تقويت ارتباط خانواده با نهادهاي آموزشي و پرورشي و
ايجاد هماهنگي بيشتر در بين آنها به منظور ايفاي نقش بهتر
تربيت فرزندان.
45. آموزش هاي لازم به دختران و پسران در زمينه انتخاب
همسر با در نظر گرفتن سلامت ديني، فكري، جسمي و رواني
يكديگر به منظور پيشگيري از بروز آسيبهاي اجتماعي در
زندگي.
46. بررسي علل افزايش ناهنجاريهاي فرهنگي و اخلاقي در بين
اعضاي خانواده و ارائه راهكارهاي مناسب جهت رفع آن.
47. آموزش اعضاي خانواده در جهت حل منطقي مشكلات خود از
قبل از مراجعه به سازمانها و مراجع قانوني.
48. تدوين قوانين حمايتي و گسترش پوشش كامل بيمه هاي
اجتماعي و اقتصادي براي مردان بيكار، زنان بيوه، سالخورده،
سرپرست خانوار و كودكان بي سرپرست و زنان خانه دار.
49. تأمين نيازهاي مادي و معنوي خانواده هاي بي بضاعت و بي
سرپرست به ويژه زنان سرپرست خانوار.
50. مقابله با بزه كاري اجتماعي، باندهاي فساد و فحشاء و
متعرضان به نواميس مردم و مروجين فرهنگ ابتذال با هدف
تأمين امنيت و حفظ كيان خانواده ها.
كارگروه اجتماعي
مركز مطالعات و برنامه ريزي
تيرماه 86
|
