|
بسمه تعالي
هشدار
«بلاياي طبيعي»
كارگروه اجتماعي موضوع
بلاياي طبيعي را در جلسات خود مورد بحث و بررسي قرار داد
كه نتايج آن تقديم علاقمندان مي گردد:
الف ـ مقدمه:
بلاياي طبيعي جزء لاينفك محيط زيست ما انسانها است كه
تبعيض بين افراد يك جامعه و يك كشور با ديگر جوامع قائل
نمي شود. همچنين بحرانهاي ناشي از بلاياي طبيع فقط به
عوامل طبيعي بستگي ندارد بلكه مديريت ضعيف انسانها و
برنامه ريزي نادرست، كاربري نادرست اراضي، عدم توجه به
توزيع جغرافيايي بلايا و آسيب پذيري مناطق در تشديد
بحرانهاي حاصله از بلاياي طبيعي مؤثر بوده است. در اثر
بلاياي طبيعي وضعيت عادي زندگي روزمره انسانها و ساختارهاي
اجتماعي و زير بنايي منطقه ناگهان گسيخته شده و مردم دچار
رنج و درماندگي مي شوند. در نتيجه جامعه آسيب ديده را به
غذا و پوشاك، سرپناه، مراقبتهاي پزشكي و بهداشتي و محافظت
در مقابل عوامل و شرايط نامساعد محيط محتاج مي گرداند.
بررسيهاي انجام شده نشان مي دهد كه در ربع قرن اخير بيش از
2 ميليون نفر در جهان در اثر بلاياي طبيعي جان خود را از
دست داده اند و حدود يك ميليارد انسان نيز در اثر بلاياي
طبيعي آسيب ديده اند و در مجموع افزون بر يك صد ميليارد
دلار خسارت به كشورها وارد آمده است. وجود اين حوادث و رنج
ها و گرفتاريها از يك سو موجب تلاش انسان براي كشف اسرار
طبيعت و از سوي ديگر باعث رشد و شكوفايي استعداد و ترقي و
تكامل انسانهاست. اگر بلاها نبود زندگي يكنواخت مي شد و
انسان در غفلت قرار مي گرفت. بلايا زنگ بيداري و موجب
بازگشت به حق است. انسان بسياري از حكمت هاي حوادث و بلايا
را نمي داند .
الف ـ بلاياي طبيعي به سه دسته تقسيم مي شوند:
1ـ بلاياي اقليمي:
كشورما بدليل وسعت، تنوع اقليمي و شرايط جغرافيايي همه
ساله خسارات و تلفات فراواني را از بلاياي اقليمي متحمل مي
گردد. دانشمندان در تقسيم بندي اقليمي ايران را جزء مناطق
اقليمي خشك و نيمه خشك جهان محسوب مي كنند. از ويژگيهاي
مهم مناطق خشك و نيمه خشك، توزيع نامناسب و ناهماهنگ زماني
و مكاني بارش مي باشد كه در سالي با ريزش جوي كم با افزايش
غيرعادي, بي موقع و ناگهاني آن مواجه مي باشد. در نتيجه با
طغيان رودخانه هاي فصلي و دايمي و جاري شدن سيل، آسيب هاي
فراواني به مراكز جمعيتي شهري و روستايي، اراضي كشاورزي،
خاك و ... وارد مي گردد.
بيش از 90% بلاياي طبيعي منشأ اقليمي دارند و در حال حاضر
مقوله هاي جديدي از بلايا در سطح جهان مطرح شده است كه
مهمترين آنها عبارتند از سيل، خشكسالي، طوفان، بهمن،
سرمازدگي، كولاك برف، يخ بندان، رعد و برق، گرما و سرماي
شديد، آتش سوزي جنگلها، طوفان شن، حركت شن.
2ـ خطرات ناشي از بعضي فرآيندهاي زمين شناسي و زمين ساختي:
بلاياي زمين شناسي و زمين ساختي، عبارت هستند از زلزله،
رانش زمين، جريان گلي، واريزه سنگلي، زلزله به عنوان
مهمترين بليه طبيعي با منشأ زمين ساختي شناخته شده، چرا كه
در طول چند ثانيه تلفات و خسارات زيادي را موجب مي شود.
3ـ خطرات زيست محيطي:
بلايايي كه خطرات زيست محيطي دارند عبارتند از كوير زديي،
بيابان زدايي، تخريب محيط زيست.
بخش اعظم ايران داراي اقليم خشك و كم آب است. با اين پديده
خشكسالي خارج از كنترل انسان بوده اما در حد امكان مي توان
با رعايت مسايل زيست محيطي در سطح كلان در تغييرات شديد
اقليمي و زيانهاي ناشي از آن جلوگيري كرد.
ب ـ وضعيت موجود:
در جهان 40 نوع بليه طبيعي شناسايي شده كه امكان وقوع 31
نوع از آنها در كشور ما وجود دارد. حدود 90% از بلاياي
طبيعي منشأ اقليمي دارند. ولي جهان امروز با پديده هاي
جديدي از بلايا نيز مواجه مي باشند كه عبارتند از افزايش
درجه حرارت كره زمين، كاهش ضخامت لايه ازن، افزايش غلظت
گاز كربنيك، گازهاي سمي در اتمسفر، آلودگي شيميايي آب، و
ضايعات اتمي و... كه متأسفانه بعلت عدم آگاهي انسان ابعاد
آن روزه به روز گسترش مي يابد و عملاً مقابله با آنها
بسيار مشكل است. در بين بلاياي طبيعي به وقوع پيوسته در
جهان، طوفان 1551 مورد، سيل 1366مورد بيشترين و رانش زمين
218مورد و آتشفشان 98 مورد كمترين تعداد را داشته است.
پراگندگي جغرافيائي بلاياي طبيعي در جهان يكسان نيست و
مناطق جهان از نظر آسيب پذيري در برابر بلايا تقسيم بندي
مي شوند.
زلزله از جمله مهمترين بليه طبيعي است كه محدوديت مرزي نمي
شناسد و در مدت زمان كم تلفات و خسارات فراواني به همراه
دارد. در مدت 25 سال 527 بار زلزله با بزرگي مختلف قسمتي
از سطح كره زمين را لرزانده كه بيشترين مقدار آن در قاره
آسيا بوده است.
سيل يكي ديگر از مهمترين بليه كه تلفات و خسارات فراواني
را به همراه دارد و بيشترين مقدار آن در قاره آسيا بوده
است. مناطق جنب المدارين تحت شرايط جغرافيايي اقليمي و
هيدرولوژي گريبان گير پديده اي به نام خشكسالي و به دنبال
آن قحطي است مانند خشكسالي بزرگ صحراي آفريقا در طول 25
سال گذشته 438مورد خشكسالي وقوع يافته كه بيشترين مقدار آن
در اروپا بوده است. بيشترين خسارات اقتصادي ناشي از بلاياي
طبيعي به ترتيب شامل طوفان، سيل، زلزله، زلزله، خشكسالي مي
باشد. بيشترين بي خانمان به ترتيب شامل: سيل، طوفان،
زلزله، رانش زمين، خشكسالي و آتشفشان مي باشند. سازمان ملل
طي قطعنامه اي دهه 1990 را دهه بين المللي كاهش اثرات
بلاياي طبيعي نامگذاري كرد. براساس اين قطعنامه كشورها
كميته اي را براي كاهش اثرات بلاياي طبيعي تشكيل دادند. با
توجه به آسيب پذيري كشورمان كه پيوسته مواجه با بلاياي
طبيعي مي باشد، در سال 1370(هـ ش) كميته ملي كاهش بلاياي
طبيعي به رياست وزير كشور تشكيل گرديد. فعاليت كميته مذكور
انجام مطالعات و تحقيقات گسترده بر روي بلاياي طبيعي مي
باشد.
دركشورما بيشترين تعداد وقوع بليه و آسيب پذيري، سيل و
زلزله مي باشد. بخاطر اين كه نيمي از 705 شهر كشور در كنار
رودخانه ها ساخته شده اند و يا رودخانه ها از آن شهرها
عبور مي كند، وقوع سيل شهرها را با مشكلاتي مواجه مي كند.
به همين دليل بيش از 80% از وسعت ايران در معرض وقوع سيل
قرار دارد. از مهمترين عوامل وقوع سيل مي توان به تخريب
شديد پوشش گياهي به ويژه در عرصه هاي مرتعي، چراي بي رويه،
كاربري نادرست اراضي، فرسايش شديد خاك اشاره كرد هر چه از
سال 1350 جلوتر مي آئيم تعداد وقوع سيلابها بيشتر مي شود
بطوريكه در نيمه اول سال 1380 به 827 مورد سيلاب رسيده
است. ايران بعد از كشور چين دومين كشور زلزله خيز جهان مي
باشد. حدود 77% از شهرها و بخشهاي ايران در برابر وقوع و
خطر جدي زمين لرزه هاي نسبتاً شديد قرار دارد. در دهه 1360
تعداد كل زلزله كشور 405 مورد يعني 7/29 درصد بود، اين رقم
در دهه 1370 به 427 مورد يعني 4/31 درصد و در نيمه اول دهه
1380 به 530 مورد يعني 9/38 درصد رسيده است. آنچه كه در
آسيب پذيري كشور در اثر زلزله از اهميت فراواني برخوردار
است عبارتند از تعداد و بزرگي زمين لرزه ساعت، وقوع آنها،
مقاومت ساختمانها، تراكم جمعيت كه همگي بر تلفات و خسارات
ناشي از آن مؤثرند.
نكته قابل توجه اينكه هر ساله بر تعداد و شدت بلاياي طبيعي
افزوده مي شود از اين رو توجه و همكاري لازم را از سوي
وزارت خانه ها و سازمان هاي تجاري تابعه مي طلبد.
ج ـ مشكلات اجتماعي:
در تحليل مصايب اجتماعي مثل زلزله، سيل و.... مهمترين
مساله اي كه خلاء آن محسوس است و جامعه نياز مبرم به آن
دارد، مسئله نظم اجتماعي است. برقراري آرامش و نظم مهمترين
نياز و ضرورت جامعه پس وقوع چنين حوادثي است.
پس از بروز چنين مصائبي با يك بي نظمي رو به هستيم مثل
خودزني، گريه و زاري در غم از دست دادن عزيزان، سينه زني،
احساس گناه، انزوا، كسوت مرگبار بازماندگان و در نهايت
مسئله اي كه احتمال آن كم ولي قابل تأمل است خودكشي است.
به نظر مي رسد در برخورد با اين افراد اصلاً نبايد گفتگو
كرد و بايد اجازه تخليه هيجان از طريق گريه كردن و زدن خود
را به افراد بازمانده داد، سپس مي توان با طرح سئوالاتي به
بازمانده كمك نمود تا درباره ويژگي هاي مرگ بيشتر صحبت كند
و خاطرات را به طور كلامي بيان كند و يا مي توان موضوعي
داد تا به صورت نامه، شعر، داستان درباره عزيز فوت شده
بنويسد. استفاده از نقاشي و نمايش و مرور دفترچه خاطرات و
آلبوم عكس و كلماتي كه احساسات را انتقال مي دهند به
بازمانده كمك مي كنند تا به شيوه اي واقعي تر با موضوع
فقدان عزيز خود روبرو شود. ارائه خدمات روان درماني در
اولين لحظات همانند ديگر كمك هاي فوري ضرورت دارد و چه بسا
كه از مزمن شدن مشكلات روحي و رواني جلوگيري مي كند. پس از
گذشت چند روز از بروز حادثه، رفتار آگاهانه و كوشش براي
برقراري نظم مجدد در برخي افراد مشاهده مي شود و حالت
عقلاني به خود مي گيرند و كنش از بعد فردي به بعد اجتماعي
سوق داده مي شود.
د ـ پيشنهادها و راهكارها:
1ـ آموزش عمومي و بالا بردن آگاهي هاي مردم نسبت به علل و
آثار بلايا و چگونگي برخورد با آنها از طريق رسانه ها و
كتب درسي.
2ـ سازمان دهي و آموزش گروههاي امدادي به منظور نجات آسيب
ديدگان.
3ـ لزوم به كارگيري بيمه ساكنان مناطق آسيب پذير.
4ـ بررسي مراكز امدادرساني و امكانات آنها و تأمين نيازهاي
آنان.
5 ـ تأمين پوشش گياهي مناسب و عدم تخريب درختان و گياهان.
6ـ رعايت مقررات ايمني و استاندارد در پروژهاي ساختماني
(مسكوني، آموزشي، صنعتي، پلها و راهها).
7ـ مطالعه و تحقيقات بررسي بلايا و چگونگي كاهش آنها.
8ـ مديريت صحيح استفاده از منابع و برنامه ريزيهاي جامع
توسعه براي كاهش آسيب پذيري منطقه.
9ـ توسعه شبكه اطلاع رساني كه نقش تعيين كننده در ايجاد
مشاركت مردم براي حفظ محيط زيست و منابع طبيعي دارد.
10ـ لايروبي رودخانه ها و مسيلها.
11ـ تغيير مسير رودخانه ها و مسيلها از نقاط پرجمعيت و
آسيب پذير به مناطق كمتر آسيب پذير.
12ـ پخش سيبلاب به منظور كاهش حجم و شدت سيبلاب و بيابان
زدايي.
13ـ رعايت حريم رودخانه ها و مسيلها.
14ـ گسترش كمربند سبز براي بيابان زدايي.
15ـ بررسي سوابق بلاياي طبيعي مناطق و تهيه نقشه مناطق
بلاخيز و آسيب پذير.
16ـ بررسي دقيق زمين ساخت و لرزه گستره ايران و شناسايي
نقاط آسيب پذير آن.
كارگروه اجتماعي
مركز مطالعات و برنامه ريزي
اسفندماه 86
|
